4.5. Selectieve dorsale rhizotomie

Uitgangsvraag

Wat is de waarde van selectieve dorsale rhizotomie (SDR) bij kinderen met Cerebrale Parese (CP)?

Aanbeveling

Overweeg SDR ter vermindering van spasticiteit bij ambulante kinderen met een bilaterale spastische parese (GMFCS I-III) die voldoen aan de eerdergenoemde in- en exclusiecriteria.

Overweeg SDR ter vermindering van spasticiteit en verbetering van zorg bij niet-ambulante kinderen met bilaterale spastische parese (GMFCS IV-V).

Verwijs potentiële patiënten (GMFSC I-V) laagdrempelig naar het Amsterdam UMC ter beoordeling van de mogelijkheid tot SDR..

Overwegingen

Voor- en nadelen van de interventie en de kwaliteit van het bewijs

Het doel van deze uitgangsvraag was om te achterhalen wat de effectiviteit is van selectieve dorsale rhizotomie (SDR) vergeleken met standaardzorg in de behandeling van kinderen met CP. Hiervoor is een systematisch literatuuronderzoek verricht. In totaal zijn er twee studies gevonden die SDR gecombineerd met fysiotherapie vergeleken met enkel fysiotherapie. De bewijskracht voor de kritieke uitkomstmaat mobiliteit is beoordeeld als zeer laag. De bewijskracht was zeer laag vanwege methodologische beperkingen inclusief een niet-gerandomiseerd design en kleine onderzoekspopulaties. Het effect van SDR op de uitkomstmaten blijft erg onzeker. Derhalve kunnen er op basis van de huidige literatuur geen eenduidige conclusies worden getrokken over de effectiviteit van SDR in de behandeling van kinderen met CP. De bewijskracht voor de uitkomstmaten dagelijkse activiteit/zelfzorg, spiertonus, ICF en complicaties kon niet worden beoordeeld omdat er geen studies gevonden zijn die deze uitkomstmaten rapporteren. Deze vraag blijft dus onbeantwoord.

De lage deelnemersaantallen worden veroorzaakt doordat deze behandeling voor een selecte patiëntengroep ingezet kan worden. In de GRADE systematiek wordt er in deze gevallen niet minder streng omgegaan met de beoordeling van het domein imprecisie. De werkgroep is van mening dat, ondanks de lage patiëntaantallen, er voldoende bewijs is om te stellen dat een SDR positief is in vergelijking met standaardzorg. De overall bewijskracht van de literatuurconclusies is laag, waarmee er middels de GRADE systematiek geen duidelijke richting gegeven kan worden aan de besluitvorming. Aangezien de werkgroep van mening is dat dit de sterkste evidentie is die we voor deze zeldzame aandoening (en behandeling) kunnen krijgen, hecht de werkgroep wel veel waarde aan de gevonden effecten in de literatuur (in het voordeel van de interventie SDR).

De bestaande literatuur over de effectiviteit van SDR is vooral gericht op ambulante kinderen (GMFCS I-III). De gevonden artikelen in de huidige search beslaan ook deze patiëntengroep. De invloed van SDR bij niet-ambulante kinderen (GMFCS IV-V), waarbij de mate van verzorgbaarheid en daarbij de kwaliteit van level voor zowel patiënt als verzorgenden zeer belangrijk is, is nog onvoldoende onderzocht.

De aanbevelingen uit de vorige richtlijn uit 2015 over dit onderwerp zijn gebaseerd op drie RCT’s (McLaughlin, 1998; Wright, 1998; Steinbok, 1997). Deze RCT’s zijn in het huidige literatuuronderzoek niet naar voren gekomen aangezien de artikelen van oudere data zijn. Toch blijft de uitkomst van deze RCT’s belangrijk. In die studies werden kinderen vanaf drie jaar geïncludeerd, en werden kinderen met GMFCS V geëxcludeerd.

Twee van de drie RCT’s toonden een significante verbetering op de GMFM-88 ten opzichte van de controlegroep. Deze twee studies toonden ook een toename van de loopvaardigheid en afname van het gebruik van loophulpmiddelen in de SDR-groep (Wright, 1998; Steinbok, 1997). Geconcludeerd werd dat binnen een jaar na SDR het activiteitenniveau, gemeten met de GMFM-88, significant verbetert bij een selecte groep kinderen tot 8 jaar met een bilaterale bewegingsstoornis bij CP. Deze strikte selectiecriteria betroffen:

  • Leeftijd 4-10 jaar;
  • Bilaterale spastische parese, geen dyskinesie of ataxie aanwezig;
  • MRI van het brein beschikbaar ter verificatie van de diagnose CP;
  • Goede rompbalans;
  • Geen ernstige contracturen van de onderste extremiteiten (<10 graden artrogene extensiebeperking) of ossale rotatiedeformiteiten;
  • Vermogen tot geïsoleerd willekeurig bewegen in de onderste extremiteiten;
  • Goede spierkracht (kniehoogstandloop, squattest 8x mogelijk), spasticiteit in 6 grote spiergroepen;
  • Therapie na operatie realiseerbaar (frequentie 5x per week 45-60 minuten fysiotherapie, als het kind weer in het dagelijks leven gaat lopen wordt dit geleidelijk afgebouwd, spierkrachtverbetering treedt op tot 12-18 maanden na operatie). Dit vereist een stabiele thuissituatie met voldoende draagkracht;
  • Goede coöperatie en communicatie mogelijk.

Zoals hierboven vermeld is het effect van SDR bij niet-ambulante kinderen (GMFCS IV-V), nog onvoldoende onderzocht. Er zijn geen RCTs beschikbaar voor dit onderwerp. Wel is er een systematic review uit 2019 waarin intrathecale baclofenpomp (ITB) en SDR worden vergeleken voor niet ambulante kinderen. 27 studies werden geïncludeerd. De auteurs vonden dat zowel ITB als SDR de spasticiteit kan verminderen en de grove motoriek kan verbeteren in deze niet-ambulante CP-populatie. Het complicatiepercentage was duidelijk hoger na ITB (ongeveer 1 complicatie per patiëntjaar) versus SDR (ongeveer 20% complicatiepercentage) (Davidson, 2019). 

De werkgroep is van mening dat SDR volgens de huidige kennis tot een positief resultaat leidt voor kinderen die volgens de huidige selectiecriteria (zoals hierboven beschreven) voor SDR in aanmerking komen. Voor de overige groep, kinderen die volgens de selectiecriteria niet in aanmerking komen voor SDR, blijft het vooralsnog onduidelijk.

Waarden en voorkeuren van patiënten (en evt. hun verzorgers)

Momenteel wordt SDR in Nederland in één academisch centrum verricht. Aangezien er strikte selectie- en exclusiecriteria gelden, is het van belang dat de indicatiestelling multidisciplinair plaatsvindt. Hierbij is aanwezigheid van een (kinder)revalidatiearts, (kinder)neuroloog en (kinder)neurochirurg essentieel. Centralisatie is voor een dergelijk gespecialiseerde ingreep gewenst gezien de benodigde ervaring en kennis en de geringe aantallen patiënten die voor SDR in aanmerking komen.

Zoals bij iedere invasieve chirurgische behandeling kunnen ook na SDR-complicaties optreden. Potentiële complicaties gerelateerd aan de ingreep zijn wondinfectie, liquorlekkage en meningitis. Deze complicaties zijn zeldzaam (Davidson, 2019). Belangrijk is dat de ingreep plaats vindt onder intra-operatieve neuromonitoring om te beoordelen welk deel van de sensibele rootlets wordt doorgenomen, maar ook om motorische uitval en incontinentie postoperatief te voorkomen. Op langere termijn kunnen wervelkolomdeformiteiten optreden (Wheelwright, 2020).

Na de operatie volgt een intensieve periode met fysiotherapie en orthesebeleid. Aangezien SDR een invasieve, onomkeerbare ingreep is, waarna een intensief revalidatietraject volgt, is voldoende motivatie van de patiënt en zijn of haar omgeving cruciaal. In het traject van besluitvorming om deze ingreep te ondergaan staat ‘shared decision making’ tussen behandelteam, patiënt en zijn/haar naasten dus voorop. De informatievoorzining aan patiënten en ouders dient hierbij passend en begrijpelijk te zijn, met voldoende tijd voor vragen.

Aangezien SDR vanaf het einde van de 20ste eeuw steeds meer als behandeling uitgevoerd wordt, kunnen de lange termijneffecten (> 10 jaar follow-up) steeds beter onderzocht worden. De uitkomsten hiervan zijn wisselend, maar laten over het algemeen een gunstig effect zien van SDR op het motorisch functioneren op lange termijn (Langerak, 2009; Daunter, 2017; Tedroff, 2020)

Kosten (middelenbeslag)

Een SDR gaat gepaard met kosten door een eenmalige operatie met ziekenhuisopname, alsmede een periode van intensieve begeleiding na de operatie. Het doel van de operatie is afname van spasticiteit, verbetering van mobiliteit, en afname van tijdelijke spasticiteitsbehandelingen (zoals botulinetoxine). Daarnaast is het aannemelijk dat geopereerde kinderen op volwassen leeftijd meer kansen hebben doordat zij wat betreft mobiliteit dichter bij hun leeftijdgenoten zonder CP komen. Voor de niet-ambulante kinderen met CP die een SDR ondergaan kan vanuit een maatschappelijk economisch perspectief verwacht worden dat verbetering van de verzorgbaarheid van het kind leidt tot afname van de zorgzwaarte voor ouders en verzorgenden. Dit kan resulteren in een afname van het aantal benodigde verzorgenden, of een afname van tijd die besteed wordt aan verzorging.

Aanvaardbaarheid, haalbaarheid en implementatie

Aangezien weinig patiënten in Nederland in aanmerking komen voor SDR en de ingreep gecentraliseerd is, is het van belang dat voor alle potentiële patiënten de ingreep overwogen wordt. Belangrijk is dat zorgverleners die patiënten met CP behandelen kennis hebben van de mogelijkheid tot SDR. Het laagdrempelig verwijzen naar een gespecialiseerd ziekenhuis ter evaluatie van de mogelijkheid tot SDR zal resulteren in een gelijke toegang tot de interventie voor alle potentiële patiënten. In Nederland is deze zorg gecentraliseerd in het Amsterdam UMC. De polikliniek revalidatiegeneeskunde heeft een multidisciplinair spreekuur waar patiënten worden beoordeeld. Er is voldoende capaciteit om alle kinderen met een indicatie tot SDR te behandelen in één academisch centrum. Deze ingreep en het natraject worden volledig vergoed.

Rationale van de aanbeveling: weging van argumenten voor en tegen de interventies

De bewijslast voor SDR is in de gevonden studies (zeer) laag. Dit heeft grotendeels te maken met de kwaliteit van de uitgevoerde studies en het lage aantal geïncludeerde patiënten. Uit jarenlange ervaring en expert opinion adviseren wij om SDR te overwegen bij een geselecteerde groep patiënten. Indicatiestelling dient plaats te vinden in een multidisciplinaire setting om de voor- en nadelen van de therapie zorgvuldig te wegen.